piątek, 26 września 2014

O co chodzi z tymi klasami? O odmianie rzeczownika

W suahili nie ma przypadków ani rodzajów gramatycznych w tradycyjnym rozumieniu tych terminów. Jest za to twór podobny do rodzajów - klasy rzeczownikowe. Klasy występują we wszystkich językach z grupy bantu. Wszystkich jest osiemnaście, jednak w trakcie rozwoju języka część z nich zanikała w suahili i obecnie używa się tylko piętnastu. Każdy rzeczownik należy do jednej z klas, a przynależność ta narzuca związek zgody pozostałym elementom zdania. Mówiąc bardziej po ludzku, z rzeczownikiem trzeba uzgodnić m.in. rdzenne przymiotniki, czasowniki, liczebniki czy zaimki. Dobrze więc od razu uczyć się suahilijskich rzeczowników wraz z informacją, do której klasy należą. Nie jest to na szczęście nauka na pamięć. Rzeczowniki z poszczególnych klas przeważnie można rozpoznać po charakterystycznych przedrostkach. Sam podział nie jest zresztą przypadkowy. Odzwierciedla bowiem sposób patrzenia na świat i kategoryzowania rzeczywistości ludów Bantu. 

Klasy 1 i 2
Nazywane też klasami M-WA (od początkowych sylab należących do nich wyrazów) lub klasami ludzi. Należą do nich właśnie rzeczowniki oznaczające ludzi lub zwierzęta. W klasie 1. znajdziemy takie wyraz, jak:
mtoto - dziecko
mgeni - gość
msichana - dziewczyna
mvulana - chłopiec
mnyama - zwierzę
A w klasie 2.:
watoto - dzieci
wageni  goście
wasichana - dziewczyny
wavulana - chłopcy
wanyama - zwierzęta

Klasy 3 i 4
To klasy M-MI, czyli klasy roślin. Poza nazwami roślin znajdziemy w nich rzeczowniki oznaczające obiekty geograficzne, zjawiska przyrody, ożywione (w przenośni oczywiście) części ciała czy wysłanników sił wyższych. W klasie 3. znajdują się rzeczowniki w liczbie pojedynczej:
mti - drzewo
mnazi - palma kokosowa
mto - rzeka
mlima - góra
maka - rok 
moyo - serce
A w klasie 4. ich odpowiedniki w liczbie mnogiej:
miti - drzewa 
minazi - palmy kokosowe
mito - rzeki
milima - góry
mioyo - serca

Klasy 5 i 6
Czyli klasy JI-MA. Znajdziemy tu nazwy przedmiotów parzystych, formy zgrubiałe i rzeczowniki oznaczające płyny (te zwykle nie mają form liczby pojedynczej). Tak jak poprzednio, w klasie 5. znajdują się rzeczowniki w liczbie pojedynczej, a w klasie 6. - mnogiej. 
jicho - oko
jino - ząb 
jina - imię
macho - oczy
meno - zęby
majina - imiona
maji - woda
maziwa - mleko

Klasy 7 i 8
W tych klasach znajdują się rzeczowniki oznaczające rzeczy i ich części, a także rzeczowniki odczasownikowe. Trafiły tu także nazwy osób z niepełnosprawnościami oraz rzeczownik kijana (nastolatek). Najwyraźniej takie osoby uznano za ludzi w pewien sposób niekompletnych, przynajmniej nie na tyle, żeby mogły znaleźć się w klasie ludzi. Do klasy 7. należą m.im.;
kitu - rzecz
kijana - nastolatek
kitabu - książka
kitanda - łóżko
chakula - jedzenie
A do klasy 8. ich odpowiedniki w liczbie mnogiej:
vitu - rzeczy
vijana - nastlatki
vitabu - książki
vitanda - łóżka
vyakula - jedzenie w liczbie mnogiej

Klasy 9 i 10
To klasy N lub klasy zapożyczeń. Poza wyrazami zapożyczonymi możemy w nich znaleźć niektóre nazwy zwierząt i owoców, a także przedmiotów codziennego użytku. Co charakterystyczne dla tej pary klas, należące do niej rzeczowniki mają taką samą formę w liczbie pojedynczej i mnogiej. 
treni - pociąg/pociągi 
sabuni - mydło/mydła
rafiki - przyjaciel/przyjaciele
nyumba - dom/domy
njia - droga/drogi
simba - lew/lwy
Jeśli jakiś rzeczownik nie zaczyna się przedrostkiem charakterystycznym dla żadnej innej klasy, najprawdopodobniej będzie należał właśnie do klas 9 i 10. 

Klasa 11/14
Nazywana jest też klasą U. Powstała ona z połączenia dwóch bantuskich klas rzeczownikowych. Należą do niej przede wszystkim pojęcia abstrakcyjne, a także nazwy przedmiotów liczących więcej niż dwa. 
uzuri - piękno
ukweli - prawda 
uhuru - wolność
Ufaransa - Francja
wakati - czas
unywele - włos
uso - twarz
Rzeczowniki z klasy 11/14 często miewają liczbę mnogą w klasie 10.
nywele -włosy
nyuso - twarze
nyakati - czasy

Klasa 15
Klasa KU. Należą do niej nazwy czynności. 
kusoma - czytanie
kupika - gotowanie

Klasy 16, 17 i 18
To klasy lokatywne. Przenosimy do nich rzeczownik, kiedy używamy go jako nazwy miejsca. Jedynym rzeczownikiem, który przynależy tylko do nich, jest mahali (miejsce). 
nyumbani - w domu
sokoni - na rynku
jikoni - w kuchni 

Tak tabela odmian wygląda w całości:

źródło: kamusi.pl

A to moja tabelka, sfatygowana po kilku latach używania:


System na pierwszy rzut oka może się wydawać skomplikowany. Moim zdaniem jest jednak znacznie prostszy do opanowania dla uczącego się języka niż choćby nasza polska deklinacja. Na początku można używać tabelki, a po jakimś czasie najczęściej używane formy same wejdą do głowy. Poza tym klasy rzeczownikowe to naprawdę ciekawe zagadnienie. Chociaż przypisywane im znaczenie powoli się rozmywa, wciąż mają wartość semantyczną. Kiedy na przykład chcemy dokonać personifikacji jakiejś rzeczy (co zdarza się choćby w bajkach), wystarczy, że odmienimy ją tak, jakby była w klasie ludzi. Jeśli natomiast chcemy kogoś obrazić, możemy odmienić go, jakby należał do klasy roślin. 

2 komentarze:

  1. Uff, wreszcie mam po ludzku i jasno wytłumaczone - tabelka bardzo przydatna, dziękuję!
    Jak ja lubię patrzeć na czyjeś pomoce naukowe, zwłaszcza widocznie używane. Jakoś tak cieplej się robi na sercu, jak ma się świadomość, że ktoś faktycznie się uczy i mu się chce.
    Suahili zaczęłam się uczyć właśnie dlatego, że mnie szalenie zaciekawił ten nietypowy system gramatyczny - i to zmienianie kategorii, by kogoś obrazić albo napisać bajkę!... Magia, po prostu magia języka.

    Z wyrazami szacunku
    Kazik

    OdpowiedzUsuń
  2. Dobra rozpiska! Może Cię to zaciekawi, że książka, z której ja się uczyłam, upraszcza to wszystko do ośmiu klas rzeczowników, gdzie l.poj. i mn. rzeczownika są w jednej klasie: 1. klasa watu (m-wa-), 2. klasa miti (m-mi-), 3. klasa kitu (ki-vi-), 4. klasa ma- (ji-ma-), 5. klasa n-n-, 6. klasa u-, 7. klasa pa-, i 8. klasa ku-.
    Cieszę się, że tu trafiłam, bo właśnie jestem w trakcie powtarzania ze starych notatek przez powrotem na kurs suahili w styczniu :) Pozdrawiam!

    OdpowiedzUsuń